بازار؛ گروه بانک و بیمه: فاصله عمیق نرخ ارز بازار آزاد و رسمی تا قبل از راه اندازی تالار یکپارچه حواله ارزی مرکز مبادله ایران تا جایی بود که تجار، فعالان اقتصادی بویژه صادرکنندگان هیچ انگیزه ای برای بازگرداندن این کالا و عرضه آن به بازارمعاملات نداشتند. در چنین شرایطی چون سطح تقاضا طی آن روزها در بازار رسمی معاملات برای تهیه ارز بالا بود، بنابراین چنین محدودیتی روز به روز بر قیمت آن می افزود، از طرفی رشد تدریجی قیمت ارز، نرخ آنرا در بازار آزاد برای افزایش تحریک می کرد. به عبارت دیگر افزایش تدریجی نرخ ارز رسمی، سینگنال گرانی را به بازار آزاد می داد که نتیجه چنین چرخه ای آشفتگی اقتصاد و رشد سرسام آور قیمت ها را بدنبال داشت.

با جمع شدن تالار اول معاملات از نیمه دیماه به نوعی جراحی ارزی کلید خورد و ارز تک نرخی جای خود را به ارز چند نرخی داد، از طرفی معاملات ارزی نیز با ادغام تالار اول و دوم با راه اندازی تالار یکپارچه شکل نوینی به خود گرفت. هدف از ایجاد این تالار ایجاد شفافیت و کاهش معاملات غیررسمی بود چرا که معامله کالاهای ضروری ارزبر که قبلا در تالار اول انجام می شد اکنون همراه با دیگر کالاهای مصرفی غیر اساسی در تالار دوم یک کاسه و در حال انجام است. با این وجود نرخ ارز در این تالار به شکل توافقی بین خریداران و فروشندگان تعیین می‌شود.

هر چند دولت با رویکرد مدیریت بازار ارز پای به وادی تک نرخی گذاشت و مدعی بود که با حذف ارز نیمایی، نرخ ارز رسمی در تالار دوم معاملات به بازار آزاد نزدیک می شود اما پس از این مدت چنین اتفاقی رخ نداد و اکنون فاصله نرخ ها در این دو بازار روز به روز از هم دورتر می شود

چرا نرخ ارز آزاد و رسمی هر روز از هم دور می شوند؟

هر چند دولت با رویکرد مدیریت بازار ارز پای به این وادی گذاشت و مدعی بود که با حذف ارز نیمایی، نرخ ارز رسمی در تالار دوم معاملات به بازار آزاد نزدیک می شود اما پس از این مدت چنین اتفاقی رخ نداد و اکنون فاصله نرخ ها در این دو بازار روز به روز از هم دورتر می شود. البته راه اندازی تالار دوم بازار معاملات ارز تجاری با اهداف کلانی چون شفاف‌سازی معاملات ارزی، کاهش نوسانات بازار، واقعی شدن معاملات و جلوگیری از خالی فروشی همچنین ممانعت از خروج سرمایه از کشور صورت گرفت که مورد توجه است اما علاوه بر این چون کشف نرخ در این بازار بر اساس تهاتر و با رضایت طرفین انجام می شود انتظار می رفت که قیمت ها به این شکل افزایشی نشود و مدیریت در چنین بازاری طوری انجام شود که زمینه افزایش قیمت ها را در بازار آزاد ارز فراهم نکند.

هر چند با ایجاد بستر جدید معاملات ارز تجاری قرار بود ثبات به نرخ ارز باز گردد و با هدایت جریان ارز به کانال‌های رسمی، امکان برنامه‌ریزی دقیق‌تر برای مدیریت ذخایر ارزی بانک مرکزی فراهم ‌شود اما اکنون عرضه ارز در بازار رسمی زیاد شده است و میزان تقاضا برای ارز نیز دیگر مانند گذشته، دغدغه فعالان اقتصادی و متقاضیان آن نیست، اما سئوال خیلی ها این است که چرا در این چرخه نرخ ارز بازار آزاد کاهشی نشد و حتی اوج گرفت.

پس از اصلاح سیاست‌های ارزی، تقاضای ارز روزانه ۶۰۰ میلیون دلاری در بازار ارز تجاری، به طور متوسط به کمتر از ۲۰۰ میلیون دلار کاهش یافته است، در مقابل، حجم عرضه ارز در این بازار، از کمتر از ۱۰۰ میلیون دلار به حدود متوسط ۲۰۰ میلیون دلار رسیده است

۲ برابر شدن عرضه ارز در بازار معاملات

طبق گزارش های موجود پس از اصلاح سیاست‌های ارزی، تقاضای ارز روزانه ۶۰۰ میلیون دلاری در بازار ارز تجاری، به طور متوسط به کمتر از ۲۰۰ میلیون دلار کاهش یافته است. در مقابل، حجم عرضه ارز در این بازار، از کمتر از ۱۰۰ میلیون دلار به حدود متوسط ۲۰۰ میلیون دلار رسیده است. با وجود افزایش مانده تخصیص ارز به بیش از دو برابر، مازاد تقاضای ارز ۵۰۰ میلیون دلاری به مازاد عرضه در بازار ارز تجاری تبدیل شده است. آمارهای اعلام شده توسط بانک مرکزی نیز نشان می‌دهد پس از اجرای این اصلاحات، حجم معاملات نیز از زیر ۱۰۰ میلیون دلار در روز، به حدود متوسط ۱۵۰ میلیون دلار افزایش پیدا کرده است. در روند جدید، بانک مرکزی فقط فروشنده ارز نیست، بلکه از طریق خرید در زمان ایجاد مازاد عرضه و فروش در زمان مازاد تقاضا، اقدام به بازارسازی می‌کند.

اگرچه با حذف ارز نیمایی و پس از آن پایان بخشی ارز ترجیحی کالاهای اساسی، قیمت ها در بازار بشدت افزایش یافت اما به گفته کارشناسان ایجاد محدودیت منابع درآمدی ارز در پی تشدید تحریم ها و از طرفی بروز رخدادهایی چون مسائل سیاسی و تنش های بین المللی بویژه تهدیدهای نظامی باعث شد تا قیمت ارز بازار آزاد حباب گونه رشد کند و هر دلار به بیش از ۱۶۰ هزار تومان برسد. افزایش شدید قیمتی که نرخ همه کالاها را در بازار صعودی کرده است و در این میان، مردم از ترس تورم انتظاری ناشی از این مسائل، اغلب دارایی هایشان را به ارز و طلا تبدیل کرده اند.

با اجرای سیاست تک نرخی شدن ارز، انگیزه صادرکنندگان برای عرضه ارز در بازار ارز تجاری مرکز مبادله ایران افزایش قابل توجهی یافته است آنگونه که هر روز شاهد مازاد عرضه ارز در بازار معاملات تجاری هستیم

تک نرخی شدن ارز، انگیزه صادرکنندگان برای بازگشت ارزهای صادراتی را بیشتر کرد

این اتفاقات درحالی در کشور رخ داد که سیاست تک نرخی شدن ارز در حال انجام بود و همین مسئله موجب شد تا قیمت ها سر به فلک بکشند؛ سیاستی که البته خیلی از خبرگان اقتصادی، شرایط کنونی را برای اجرای آن مناسب ندانستند اما چون محدودیت ارزی در کشور وجود دارد و از طرفی مدیریت درستی در بازار ارز چند نرخی وجود نداشت دولت مجبور بود دست به این اقدام بزند، حال با اجرای سیاست تک نرخی شدن ارز، انگیزه صادرکنندگان برای عرضه ارز در بازار ارز تجاری مرکز مبادله ایران افزایش قابل توجهی یافته است آنگونه که هر روز شاهد مازاد عرضه ارز در بازار معاملات تجاری هستیم.

ابراهیم بهادرانی، کارشناس اقتصادی در گفت و گو با «بازار» با بیان اینکه با راه اندازی تالار دوم معاملات ارز چنانچه فاصله بین نرخ ارز آزاد و رسمی در حد ۱۰ تا ۱۵ هزار تومان باشد این اقدام شیوه درستی برای مدیریت بازار ارز و تامین نیازهای ارزی کشور بوده چرا که متقاضیان ارز دغدغه ای برای تامین آن ندارند. اما اگر تفاوت قیمت ها زیاد باشد چنین رویکردی خیلی کارساز واقع نشده است.

وی افزود: البته اخبار ناشی از احتمال جنگ، تشدید تحریم ها، رقم بالای نرخ تورم باعث شده است تا ارز در بازار به دلیل تقاضای کاذب و ترس مردم از کاهش ارزش دارایی هایشان افزایش یابد، اما اگر تجار، ارزهای صادراتی را به موقع برگردانند و از طرفی بازار با مدیریت درستی اداره شود، مهمتر از همه رخدادهای سیاسی و تنش های بین المللی فروکش کند و توافقاتی با حفظ ارزش ها رخ بدهد، بی تردید قیمت ارز آزاد که اکنون به ۱۶۳ هزار تومان رسیده است و ارز رسمی در بازار تجاری که ۱۳۷ هزار تومان است تا حدی به هم نزدیک می شود، اما اگر برعکس اتفاق بیفتد، فاصله ها همچنان دور و دورتر خواهد شد.